Op 6 juni 1940 stelt Koningin Wilhelma een vaarplicht in voor de bemanning van Nederlandse koopvaardijschepen. Die eindigt pas op 2 maart 1946.
Bijna zes jaar lang ligt het leven van zeelui en dat van hun families volledig overhoop. Ze zijn van de ene op de andere dag soldaten geworden. Onderdeel van het geallieerde leger tijdens de Tweede Wereldoorlog. Met hoop als hun belangrijkste wapen, want ze hebben geen opleiding gehad om te vechten.
Exact tachtig jaar na het einde van die bizarre verplichting sta ik voorin de Nieuwe Kerk in Katwijk. Op een kleine verhoging, met in mijn rug de fameuze Marinierskapel der Koninklijke Marine en links van mij het mannenkoor Eben Haëzer en sopraan Jacomina van der Plas.
Het is maandagavond 2 maart 2026 en we herdenken en vieren tachtig jaar einde vaarplicht.
Ik ben de spreekstalmeester en verbind sprekers, muzikanten en zo’n 1.450 bezoekers met woorden aan elkaar en aan de energie van vele duizenden zeehelden die, tegen wil en dank, ook voor mijn vrijheid vochten.
Een van die zeelieden is mijn opa, Pieter Heeren, tweede stuurman op vrachtschepen van de maatschappij Nederland. Hij heeft het geluk om, na zes jaar op zee en in Japanse ballingschap, terug te kunnen keren bij zijn gezin. Mijn vader is dan dertien en herkent zijn vader niet meteen.
Op een harde houten bank op de voorste rij kijk en luister ik naar de burgemeester van Katwijk, Nathanaël Middelkoop. Ik vind dat hij krachtig en indrukwekkend spreekt, terwijl hij, als kind van deze tijd, af en toe op zijn iPad spiekt.
Nathanaël Middelkoop, burgemeester van Katwijk. Foto's: Maarten van Rijn
De burgemeester refereert aan een typisch Katwijks symbool. Een vrouw die op het strand uitkijkt over de zee, in de hoop een schip met daarop haar man te ontdekken. Een beeld dat verleden ademt en ook bruikbaar is als metafoor voor de toekomst.
Als we tenminste willen blijven uitkijken over een zee van vrede. Daarvoor moeten we, volgens de burgemeester, wel wat doen.
Want die vrede moet bevochten worden.
Zijn woorden blijven plakken in mijn hoofd. Misschien omdat ‘vrede’ en ‘vechten’ op het eerste gehoor tegenstrijdig klinken. Maar toch is dat juist dat wat de helden van de koopvaardij voor ons deden. Vechten voor vrede. Waarbij niemand het zich kon veroorloven de hoop te laten varen.
Al stelde de koningin voor het in letterlijke zin laten varen van onze hoop wel de vaarplicht in.
Voordat The Last Post wordt geblazen en het zesde couplet van het Wilhelmus en het indringende 'We'll meet again' worden meegezongen, voel ik een ongelofelijke verbinding. Met de mensen in de kerk. Met de mensen thuis die via de Livestream meekijken. Met de mensen van toen. En met alles wat ademt van nu, dat net als ik fan van vrede is.
Daarom applaudisseren we samen. Als symbool van geweldloos verzet tegen alle conflicten in de wereld. Tegen de oorlog in onszelf.
Het voelt als een signaal en als een oproep.
Om vooral uit elkaars vaarwater te blijven.
Bekijk en beluister het concert op YouTube via Vrijheidsconcert 2 maart 2026 Nieuwe Kerk Katwijk
